Таварыства беларускай мовы імя Ф.Скарыны

Мінск
Беларуская English
Увайсьці або зарэгістравацца
навіны

Усім, хто сёння святкуе Купалле: Чаму сёння Купалле масава святкуецца увечары 6 ліпеня, а не па Сонцы, 21 чэрвеня

2018.07.06 0

У суполцы часопіса "Бярозка" ў vkontakte выстаўлены цікавы артыкул даследчыцы фальклорных традыцый Алены Ляшкевіч пра традыцыйны час святкавання старажытнага свята.

Купалле – беларускае традыцыйнае свята, што мае старажытныя, дахрысціянскія карані. Нашы продкі да прыняцця хрысціянства ў 988 г. вызначалі час для святаў па руху астранамічных аб’ектаў, у першую чаргу Сонца і Месяца. Купалле – свята салярнага культа (ушанавання Сонца). Першапачаткова святкавалася ў самую кароткую ноч у годзе, прымяркоўвалася да летняга сонцастаяння. Зімовае і летняе сонцастаянні, што прыпадаюць, суадносна, на даты каля 21 снежня і 21 чэрвеня, – кульмінацыйныя кропкі сонечнага астранамічнага году. З імі суадносяцца святы Каляды і Купалле, якія праз каляндарныя новаўвядзенні троху змясціліся. На Каляды, казалі ў народзе, “Сонца паварочваецца на лета” ‒ да Купалля дзень прырастае, а ноч скарачаецца. Ад Купалля, наадварот, пачынае прырастаць ноч, а дзень скарачацца. Раней і раней цямнее, пакуль не наступае самая доўгая ноч у годзе. Паміж летнім і зімовым сонцастаяннем вылучаюцца дні вясновага і восеньскага раўнадзенства, калі па працягласці дзень роўны ночы. Яны прыпадаюць на 22 сакавіка і 22 верасня.

Чаму ж сёння Купалле масава святкуецца увечары 6 ліпеня, а не па Сонцы, 21 чэрвеня?

З прыходам на беларускія землі хрысціянства на традыцыйны народны каляндар наклаўся царкоўны. Змена рэлігіі не адбываецца за адзін дзень, таму царква імкнулася выкарыстаць старыя вераванні: на месцы паганскіх капішчаў будаваліся храмы, а да дзён традыцыйных святкаванняў прымяркоўваліся новыя, хрысціянскія, святы. За час тысячагадовага суіснавання хрысціянскія і дахрысціянскія элементы перамяшаліся. Бачна гэта і на прыкладзе Купалля: для пазначэння дахрысціянскага і хрысціянскага святаў выкарыстоўваюць выраз «Іван-Купала». Католікі святкуюць Янаў дзень 24 чэрвеня, а праваслаўныя – дзень Іаана-Хрысціцеля 7 ліпеня. Праводзяцца царкоўныя службы, у некаторых вёсках асвячаюць палі і назбіраныя зёлкі. Уласна ж купальскія святкаванні прыпадаюць на вечар ці, дакладней, ноч перад царкоўным святам.

Разбежка ў 2 тыдні паміж каталіцкім календаром (бліжэйшым да астранамічнага) і праваслаўным у нашай краіне ўтварылася ў 1918 г. Тады час у новаўтворанай савецкай дзяржаве адлічваўся па юліянскім календары, уведзеным яшчэ ў 45 г. да н. э. Юліем Цэзарам. На той момант “юліянскі” час адставаў ад астранамічнага на 13 дзён. Разбежка ўтварылася праз тое, што ў юліянская сістэме летазлічэння больш вісакосных гадоў, чым у грыгарыянскай.

Дэкрэтам савецкай улады “аб часе” было пастаноўлена, што за 31-м студзеня 1918 г. наступае не 1-га лютага, а 14-га. Такім чынам люты 1918 г. стаў самым кароткім месяцам у нашай гісторыі. Праваслаўная царква не прыняла грыгарыянскага календара. Яшчэ з XVI ст. ён успрымаўся як “каталіцкі”, “заходні”. Грыгарыянскаму календару не дадала прывабнасці ў вачох праваслаўнай царквы і тое, што ініцыятыва яго ўвядзення сыходзіла ад савецкай улады, улічваючы ганенні яе на царкву. Так і атрымалася, што ў Беларусі святкуюць “каталіцкія Каляды” і “праваслаўныя”, “каталіцкі” і “праваслаўны” Вялікдзень і так – з усімі хрысціянскімі святамі.

А вось Купалле ў масавай свядомасці замацавалася пераважна за 6 ліпеня. Каталіцкая царква больш за праваслаўную змагалася з дахрысціянскімі элементамі на падуладнай ёй тэрыторыі. Святы набывалі ўсё больш царкоўны змест. Таму пра “каталіцкае Купалле” казаць амаль не выпадае.

Назва свята – “Купалле” – паходзіць ад старажытнага індаеўрапейскага кораня kup- (кіпець, палымяна прагнуць), суадносіцца з паняткамі “купацца”, “збірацца ў купу” (разам).

Неабходныя элементы Купалля – вялікае вогнішча, якое складалі і палілі ўсёй вёскай, купанне ў рацэ ці возеры, маніпуляцыі з кветкамі (плялі вяночкі, свяцілі, сушылі для лекавання на працягу года). У момант росквіту плодных сіл зямлі набывалі моц зёлкі, якія збіралі ў гэты час усе, ад малога да старога. На працягу года купальскія зёлкі выкарыстоўвалі ад розных няшчасцяў і хвароб.

У некаторых рэгіёнах Беларусі сустракаюцца звесткі, што замест вогнішча выкарыстоўвалі надраную горку крапівы, што сваімі ўласцівасцямі (джаліць, пячэ) сімвалічна замяняла вагонь. Святкаваць маглі не толькі ля вады, але і на ўзвышшы, на скрыжаванні дарог – месцах, што ў народнай свядомасці валодалі таямнічай сілай.

Для купальскага вогнішча ўсёй вёскай зносілі старыя рэчы. Паселішчы маглі спаборнічаць між сабой – у каго будзе большы агонь і даўжэй гарэць. Рэшткі гэтага ўяўлення захаваліся і сёння, калі для купальскага вогнішча рыхтуюць старыя гумовыя шыны, якія добра і доўга гараць. Купальскае вогнішча распальвалі жывым агнём, які здабывалі шляхам трэння адна аб адну галінак. Сярод вогнішча мог знаходзіцца шост з колам на версе, лялька. Ляльку рабілі з саломы, у жаночай іпастасі, маглі насіць па вёсцы, тапіць, замест таго, каб спальваць. Калі вогнішча прагарае, шост з колам падае. Лічыцца, у чый бок “пакажа” кола, у таго да наступнага Купалля здарыцца ў жыцці нешта істотнае. Потым пачынаюцца скокі праз вогнішча. Калі пара скача разам, то глядзяць, ці не разнялі яны рук: калі не, то, мабыць, будуць разам.

Пра будучы лёс можна было даведацца і варажбой. Вось некалькі шляхоў:

На Купалле дзяўчаты пускаюць вянкі па вадзе: куды паплыве – у той бок замуж ісці.

Рвуць нераспушчаныя кветкі і ўтыркаюць у шчыліны ў хаце. Калі за ноч распусцяцца – дзяўчына выйдзе замуж ці спраўдзіцца іншае загаданае жаданне. Пасля вайны жанчыны так варажылі, ці вернуцца дадому іх мужы.

Чый вянок хутчэй згарыць на купальскім вогнішчы, тая дзяўчына хутчэй выйдзе замуж. Хлопец выхоплівае з агню вянок той дзяўчыны, што падабаецца, спадзяючыся, што яна пакахае яго.

Увечары трэба сарваць зубамі трыпутнік і легчы з ім спаць, ні з кім не гаворачы. Прысніцца, з кім ажэнішся.

Узяць пяску з перакрыжавання дарог, пакласці пад падушку – прысніцца нешта істотнае.

Важны момант у святкаванні Купалля — сустрэча сонца. Нават у свядомасці сучаснай вясковай моладзі застаецца неабходнасць “гуляць да раніцы”. Узыходзячы пасля купальскай ночы, Сонца быццам бы “грае”. Кажуць, што “гранне”, “купанне” Сонца бачаць толькі шчаслівыя людзі. Апавядаюць, што яно некалькі разоў паказваецца з-за лініі гарызонту і хаваецца назад, распадаецца на некалькі вогненных колаў і злучаецца, вакол яго ствараецца вясёлкавае ззянне, яно пераліваецца рознымі колерамі… На Полаччыне ўзыход сонца сустракалі адмысловым абрадам “барана”, калі ўдзельніцы адначасова спявалі розныя песні каляндарнага і сямейнага цыклаў, “каб у наступным годзе ўсё было”.

У Купальскую ноч маглі адбывацца розныя здарэнні. Бадай што, найбольш вядомым застаецца паданне аб папараць-кветцы, што цвіце толькі ў купальскую ноч, да таго ж адно імгненне. Хто яе сарве, будзе мець усё, што пажадае, бачыць скарбы, схаваныя ў зямлі, можа стаць нябачным, адамкнуць і замкнуць любы замок.

Папараць-кветку ахоўвае нячыстая сіла, таму звычайны чалавек, шукаючы яе, можа памерці са страху. Затое збор кветак папараці па сілах Купальскаму дзядку, які кладзе іх у кошык. Калі сустрэнеш дзядка, рассцялі перад ім белы абрус, і ён кіне туды адну кветку. Тады трэба разрэзаць скуру на правай далоні і схаваць кветку туды, каб нячысцік (чорт) не дастаў.

У купальскую ноч выходзяць на паверхню закапаныя скарбы, “купаюцца і сушацца”. Іх ахоўвае нячыстая сіла, адводзіць чалавеку вочы, таму завалодаць багаццем, не маючы папараць-кветкі, складана.

Ёсць паданне, што аднаму селяніну папараць-кветка трапіла ў лапаць, і ён стаў бачыць месцы, дзе закапаныя скарбы. Але тут з’явіася вядзьмарка і прапанавала яму новыя боты. Для селяніна, які ўсё жыццё прахадзіў у лапцях, боты былі вельмі дарагім абуткам і прапанова падалася яму выгоднай. Не ведаючы, што ў лапцях у яго папараць-кветка, селянін аддаў стары абутак вядзьмарцы і так упусціў сваё шчасце.

Бываюць са скрабамі і іншыя здарэнні. Аднаму мужыку ў купальскую ноч прыснілася, што ён знойдзе грошы на мосце. Ранкам ён пайшоў іх шукаць, але не знайшоў. Каля таго маста жыў млынар, мужык зайшоў да яго ў госці і ўсё распавёў. Млынар адказаў, што яму таксама сніўся сон, быццам бы ў гэтага мужыка схаваны скарб пад печчу. Тады мужык вярнуўся дадому і знайшоў грошы.

Зрэдку сустракаюцца згадкі пра “арэхава дрэва”, што цвіце адначасова з папараццю. Трэба сарваць арэхаву кветку і ісці туды, куды яна будзе нахіляцца, каб знайсці скарб.

Калі не пашчасціла сарваць рэдкія кветкі, можна паспрабаваць на досвітку выйсці ў поле, легчы на траву і паспрабаваць згледзець, ці не выходзіць дзе з зямлі пара слупом: у такім месцы закапаны скарб.

У купальскую ноч асабліва небяспечны разгул вядзьмарак.

Яны спрабуюць адабраць малако ў кароў: збіраюць на чужых палях расу. Малако робіцца вадкім, ці памяншаецца надой. Тлумачачы сувязь між з’явамі, сяляне казалі, што раса – гэта “сок зямлі” і на Купалле яна “малочная”. Вядзмаркі на Купалле могуць зашкодзіць не толькі каровам, а і жыту: зрабіць залом ці проста сарваць некалькі каласкоў – гэта паграджае неўраджаем. Таму пільныя гаспадары не спалі цэлую ноч, ахоўваючы свае палеткі ад вядзьмарак. Дадатковым сродкам засцярогі было ўтыркванне зёлак (асабліва крапівы і палыну) пад страху хлява.

Лічылася, што коней у Купальскую ноч могуць “пазычыць” вядзьмаркі для паездкі на штогадовы купальскі шабаш. Ён быццам бы праходзіў на Лысай гары ў Кіеве. Таму коней не пакідалі на начны выпас, заганялі ў стойлы. Але і там вядзьмаркі маглі дабрацца да сваіх ахвяр, таму над уваходам у хлеў ставілі свечку, асвечаную на Грамніцы ці ў Чысты чацвер (перад Вялікаднем). Калі ж коней усё ж пакідалі на полі, то прасілі пастухоў не класці агню, каб на яго не зляталіся вядзьмаркі. Таксама у купальскую ноч асцерагаліся пераганяць жывёлу праз межы між палямі розных вёсак: лічылася, што мяжа – гэта небяспечнае месца, дзе можна лёгка сустрэць ведзьму.

Людзі меркавалі, што з Купалля варта пачынаць нарыхтоўваць траву на зіму жывёле. Самыя дбайныя гаспадары рабілі некалькі пракосаў ужо ўначы.

Як бачым, з Купаллем звязана шмат народных міфапаэтычных уяўленняў, некаторыя з якіх, нягледзячы на трансфармацыю на працягу стагоддзяў, жывыя і зараз.

Алена Ляшкевіч

 

 

 

 


← вярнуцца ў навіны